دوو ڕێکخراوی مافەکانی مرۆڤ ڕایانگەیاندوو کە بە پێی هەڵسەنگاندنێکی یاسایی نوێ مامەڵەی تاڵیبان لەگەڵ ژنان و کچان لە ئەفغانستان دەکەوێتە چوارچێوەی "تاوانی دژی مرۆڤایەتی و هەراسانکردنی سێکسی" و پێویستە بەپێی یاسا نێودەوڵەتییەکان لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت.
ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتی و کۆمیسیۆنی نێودەوڵەتی یاساناسان (ICJ) ڕۆژی هەینی 26ی مانگی پێنج لە ڕاپۆرتێکی هاوبەشدا ڕایانگەیاندووە ئەو سەرکوتکردن و سنووردارکردنە توندانەی کە لەلایەن تاڵیبانەوە بەسەر ژناندا سەپێنراوە، پێویستە لەلایەن داواکاری گشتی دادگای تاوانە نێودەوڵەتییەکانەوە وەک تاوانەکانی دژی مرۆڤایەتی و هەراسانکردنی سێکسی لێکۆڵینەوەی لەسەر بکرێت.
ئەو دوو ڕێکخراوەیە لە ڕاپۆرتە هاوبەشەکەیاندا ئاماژە بە حاڵەتە بەربڵاوەکانی پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ لە ئەفغانستان دەکەن، لەوانەش بێسەروشوێنکردن، سنووردارکردنی ژنان، ئەشکەنجەدان، زیندانیکردن و مامەڵەی خراپی دیکە و ئاماژە بەوە دەکەن کە ئەو ڕەفتارانە دەتوانن نموونەی تاوانەکانی دژ بە مرۆڤایەتی بن.
لەو هەڵسەنگاندنە هاوبەشەیەدا هەروەها باس لەوە کراوە کە تاڵیبان ژنانی ئەفغانی کردووە بە "هاوڵاتی پلە دوو" و ئاماژەی بەوەشکردووە کە ئەوان بە ئارەزووی خۆیان و بە بیانووی "تاوانە ئەخلاقییەکان" ژنانیان دەستگیرکردووە، ئەمەش بەهۆی بەشداریکردنیان لە خۆپیشاندانی ئاشتیانە دژی سەرکوتکردنی مافەکانیان.
سانتیاگۆ کانتۆن، سکرتێری گشتی ICJ دەڵێت "هەڵمەتی تاڵیبان بۆ سەرکوتی ژنان و گۆشەگیرکردنی جێندەری هێندە بەرفەراوان و سیستماتیکە کە بە شێوەیەکی گشتی دەتوانین بڵێن سیاسەتەکانیان سیستەمێکی سەرکوتکردن پێکدەهێنن کە ئامانجی ملکەچکردن و پەراوێزخستنی ژنان و کچانە لە سەرانسەری وڵاتەکەدا."
ئەو دوو ڕێکخراوە داوایان لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی کردووە کە لە دەسەڵاتی دادوەری نێودەوڵەتی یان ئامرازی یاسایی دیکە کەڵک وەربگرن و ئەو ئەندامانەی تاڵیبان کە تۆمەتبارن بە ئەنجامدانی ئەو تاوانانە، بخەنە بەردەم دادگا.
لەوەتای تاڵیبان لە مانگی هەشتی ساڵی 2021وە دەستی بەسەر ئەفغانستاندا گرتوەتەوە، کۆت و بەندێکی زۆر و بەرفراوانیان بەسەر مافەکانی ژنانی ئەفغانستاندا سەپاندووە و ئەمەش کاردانەوەی نێودەوڵەتی زۆری لێکەوتووەتەوە.
تا ئێستا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی تاڵیبانی وەک حکومەتی فەرمی نەناساندووە، ئەمەش بە شێوەیەکی سەرەکی بەهۆی نیگەرانییەکانی مافەکانی مرۆڤ و مامەڵەکردنیان لەگەڵ ژنان.
تاڵیبان بەرگری لە شێوەی حوکمڕانی خۆی دەکات و دەڵێت هاوتەریبە لەگەڵ کولتوری ئەفغانستان و شەریعەت و یاسای ئیسلامی و هەر جۆرە سازشێکیش لەو ڕووەوە ڕەتدەکاتەوە.
نەتەوە یەکگرتووەکان و گروپە فریاگوزاریەکانی دیکە دەڵێن، سنووردارکردنی کارمەندە ژنە ئەفغانییەکانیان بووەتە هۆی تێکدانی کارەکانیان لە وڵاتێکدا کە تێیدا 28 ملیۆن کەس پێویستیان بە هاوکاری بەپەلەیە.
سەرچاوە/دەنگی ئەمەریکا