Accessibility links

ئوسامه‌ بن لادن کێـیه‌؟

  • Purnell Murdock

ئوسامه‌ بن لادن کێـیه‌؟

ئوسامه‌ بن لادن کێـیه‌؟

تێرۆریسـتی هه‌ره‌ به‌ناوبانگی جیهانی ئوسامه‌ بن لادن، کوشتن و کرده‌وه‌ تیرۆریستیـیه‌کانی له‌ به‌ لایه‌نی که‌مه‌وه‌ له‌ سێ کیشوه‌ر که‌وتبووه‌ ئه‌سـتۆی و ئامانجێـکی گه‌وره‌ترین به‌ دوا گه‌ڕانی ئه‌مه‌ریکا بوو له‌ مێژوودا.

دوابه‌دوای هێرشه‌ کاره‌سـاتباره‌که‌ی سه‌ر نیویۆرک و واشنتن له‌ 11ی سێپته‌مبه‌ری سـاڵی 2001 دا سه‌رۆک بوش به‌ڵێنی دا به‌ دۆزینه‌وه‌ی ئه‌و پـیاوه‌ی که‌ له‌و باوه‌ڕه‌دابوون داڕێژه‌ری پـلانه‌که‌ بووبێت.

سه‌رۆک بوش ئاماژه‌ی به‌ ئوسامه‌ بن لادن دا و گوتی " ئه‌و پیاوه‌ ده‌یه‌وێت سمبوڵی شـارسـتنی وێران بکات و تێـکی بدات له‌ پـێناوی هێز و ده‌سه‌ڵات و به‌رژه‌وه‌ندی خۆیدا. ئه‌و به‌ شێوه‌یه‌ک به‌دکاره‌ که‌ پـیاوانی گه‌نج ڕه‌وانه‌ ده‌کات خۆیان بکوژن له‌و ده‌مه‌ی خۆی له‌ ئه‌شـکه‌وت حه‌شـارداوه‌، ئه‌و ئێسـتاکه‌ تاوانباره‌ به‌ کوشـتارێـکی زۆر و نه‌ هه‌ست و نه‌ به‌زه‌یی له‌ دڵدایه‌."

ناوزڕاندنی بن لادن وه‌ک تێرۆریستی هه‌ره‌ داواکراوی جیهانی به‌ پـێـچه‌وانه‌ی شێوه‌ی ئاشـتیانه‌ و خۆشگوزه‌رانی په‌روه‌رده‌بوونیـیه‌وه‌ بووه‌.

ئوسامه‌ بن لادن له‌ 10 ی مانگی سێی سـاڵی 1957 له‌ دایکبووبوو. یه‌کێـک بوو له‌ زیا له‌ 50 منداڵی بنه‌ماڵه‌یه‌کی سعودی ده‌وڵه‌مه‌ند که‌ باوکی کۆچی کردبوو له‌و ده‌مه‌ی بن لادن له‌ ته‌مه‌نی نه‌وجه‌وانیدا بووه‌. به‌خۆی زۆر له‌ ئه‌ندامانی شـاهنشـاهی سعودیـیه‌وه‌ نزیک بوو و کۆلێژی ئه‌ندازیاری ته‌واوکرد و له‌ کارداری خێزانه‌که‌یدا کاری ده‌کرد.

به‌ڵام ژیانی بۆ تا سه‌ر له‌ سـاڵی 1979 دا گۆڕا، له‌و ده‌مه‌ی یه‌کێتی سۆڤێتی پـێشـوو ئه‌فغانسـتانی داگیرکرد، بن لادن هه‌ر وه‌ک زۆربه‌ی موسـڵمانه‌کان وڵاته‌که‌ی به‌جێهێشت بۆ جه‌نگکردن دژ به‌ سۆڤێت. هه‌رچه‌ندێـکه‌ سه‌ره‌تای به‌شـداربوونی ته‌نها پـشـتی به‌ پـشـتیوانی لۆجسـتی دامه‌زراوه‌ نوێـیه‌کانی سه‌ر به‌ چه‌کدارانی موجاهیدی ئیسلامی ئه‌فغانسـتان ده‌کرد که‌ له‌ لایه‌ن وڵاته‌ یه‌کگرتووه‌کانی ئه‌مه‌ریکاوه‌ پـشـتیوانی ده‌کران.

به‌ڵام له‌ ناوه‌ڕاسـتی هه‌شـتاکاندا بن لادن بڕیاری دا به‌شه‌که‌ی له‌ سه‌روه‌ت و سـامانی خێزانه‌که‌ی به‌کاربهێنێت بۆ دامه‌زراندنی هێزێـکی میلیشـیای سه‌ربه‌خۆی که‌ له‌ دوایـیدا به‌ ئه‌لقاعیده‌ ناسرا، واته‌ به‌ زمانی عه‌ره‌بی که‌ بنکه‌ ده‌گرێته‌وه‌.

بن لادن دوابه‌دوای کشـانه‌وه‌ی سۆڤێت له‌ ئه‌فغانسـتان گه‌ڕایه‌وه‌ وڵاتی عه‌ره‌بسـتانی سـعودی، به‌ڵام په‌یوه‌ندی له‌گه‌ڵ جه‌نگاوه‌ره‌ دێرینه‌کان له‌ شه‌ڕی ئه‌فغانسـتان هه‌ر ما و به‌ هه‌مان شێوه‌ش پاراسـتنی به‌رژوه‌ندیـیه‌کانی بنه‌ماکانی تری ئیسلامیش. خاڵێـکی تری وه‌رچه‌رخاندنی گرنگ له‌ ژیانیدا له‌ سـاڵی 1990 بوو له‌و ده‌مه‌ی عێراق کوه‌یتی ده‌وڵه‌مه‌ند به‌ نه‌وتی وڵاتی که‌نداوی فارسی داگیرکرد، هه‌ڵوێسـتێـک بوو عه‌ره‌بسـتانی سعودی هاندا بانگهێشتی هێزه‌کانی ئه‌مه‌ریکا بکات له‌سه‌ر خاکه‌که‌ی بڵاوبـبنه‌وه‌.

بن لادن چاوی به‌ گه‌یشـتنی نا موسڵمانان که‌وت له‌سه‌ر خاکی وڵاته‌که‌ی که‌ به‌ پـیرۆزی داده‌نا و وه‌ک سووکایه‌تپـێـکردن به‌ ئیسلام سه‌یری ده‌کرد. ناڕه‌زایـیـیه‌کی توندی دژ به‌و هه‌ڵوێسـته‌ ده‌ربڕی که‌ بووه‌ مایه‌ی ده‌رکردنی له‌ عه‌ره‌بسـتانی سـعودی له‌ سـاڵی 1991 دا.

بن لادن له‌ سودان حه‌وایه‌وه‌ که‌وا ده‌گوترێت له‌وێوه‌ پـلانی بۆ هێرشکردنه‌ سه‌ر له‌شـکری ئه‌مه‌ریکا له‌ سۆماڵ و عه‌ره‌بسـتانی سعودی دانابوو. له‌ ژێر گوشـاری ئه‌مه‌ریکاش سودان له‌ سـاڵی 1996 دا له‌ خاکه‌که‌ی ده‌ریکرد و دووباره‌ بن لادن گه‌ڕایه‌وه‌ ئه‌فغانسـتان.

به‌ڵام ته‌نانه‌ت که‌ به‌ سیاسه‌ته‌کانی ئه‌فغانسـتانه‌وه‌ دووباره‌ تێوه‌گلابوو، بن لادن سه‌رقاڵی به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی جیهانی خۆی بوو دژ به‌ ئه‌مه‌ریکا که‌ پـلانی ته‌قینه‌وه‌کانی سـاڵی 1998 ی بۆ سه‌ر باڵیۆزخانه‌کانی ئه‌مه‌ریکا له‌ کینیا و تانزانیا داڕشـتبوو.

دوابه‌دوای هێرشه‌ تێرۆریسـتیـیه‌کانی 11 ی سـێپته‌مبه‌ر بۆ سه‌ر نیویۆرک و اشنتن له‌ سـاڵی 2001 دا که‌ بووه‌ مایه‌ی کوشـتنی زیا له‌ 3 هه‌زار که‌س، بن لادن له‌ سه‌روو لیسـتی ئه‌مه‌ریکاوه‌ دانرا.

له‌و ده‌مه‌ی تاڵیبان قایل نه‌بوو ڕێبه‌ری ئه‌لقاعیده‌ ته‌سلیم به‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌مه‌ریکا بکه‌ن، ئه‌مه‌ریکا شه‌ڕی دژ به‌ ئه‌فغانسـتان هه‌ڵگیرسـاند و له‌ دیسه‌مبه‌ری سـاڵی 2001 دا تاڵیبانی له‌کارخست و له‌و سـاکه‌وه‌ بن لادن خۆی حه‌شـار دابوو.

له‌و سـاڵانه‌ی که‌ به‌ زۆری به‌ دوایدا ده‌گه‌ڕان بن لادن ژماره‌یه‌ک شریتی تۆمارکراوی ده‌نگی بڵاوکردبۆوه‌ که‌ ئه‌مه‌ریکا مه‌حکوم ده‌کات که‌ بووه‌ مایه‌ی نیگه‌رانیـیه‌کی زۆری ئه‌مه‌ریکا که‌ ئێسـتا کۆتایی پـێـهاتووه‌.

بابه‌تی په‌یوه‌ندیدار

XS
SM
MD
LG